Réamhstair na Stáisiún Spáis

Posted on Aibreán 20, 2013 le

1



Anois, agus an spásaire Ceanadach Chris Hadfield ag timpeallú an Domhain ar an Stáisiún Spáis Idirnáisiúnta agus ag giolcaireacht as Gaeilge ó am go ham, is dócha nach miste cúpla focal a bhreacadh síos faoi choincheap an stáisiúin spáis féin agus faoi fhorbairt na stáisiún seo.

Arthur C. Clarke – Fear na hAislinge

Is ar éigean is féidir dearmad a dhéanamh den fhicsean eolaíochta sa choimhthéacs seo, nó cosúil lena lán aireagán spáis eile bhí an ceann seo á phlé ag scríbhneoirí an tseánra sin i bhfad sular tógadh an chéad stáisiún i ndáiríribh. Ar ndóigh, ba é Arthur C. Clarke ab fhearr a thug cur síos ar an gcoincheap do léitheoirí óga: is dócha nach bhfuil an t-úrscéal Islands in the Sky ar an leabhar is mó a léitear inniu de shaothar ábhalmhór Clarke, nó níl an charachtracht thar moladh beirte, agus is ar éigean má tá scéal nó plota ar bith ann, amach ón mbeagán atá riachtanach mar shiocair le saol an spáis a chur os comhair an léitheora. Mar a shamhlófá le húrscéal don aos óg, déagóir é an laoch agus é ag caitheamh seal ar bhord an spás-stáisiúin i ndiaidh dó an phríomhdhuais a bhaint amach i gcomórtas éigin.

Arthur C. Clarke ina sheanfhear i Srí Lanca, tír inar chaith sé leathchéad bliain dá shaol. Áirítear ar thriúr mórchlasaiceach an fhicsin eolaíochta é in éineacht le Robert A. Heinlein agus Isaac Asimov. Cuid mhór de na tairngreachtaí a bhí le léamh ina chuid scéalta tháinig siad isteach fíor lena lá féin chomh fadsaolach is a bhí sé.

Arthur C. Clarke ina sheanfhear i Srí Lanca, tír inar chaith sé leathchéad bliain dá shaol chomh tugtha is a bhí sé don tumadóireacht scúba. Áirítear ar thriúr mórchlasaiceach an fhicsin eolaíochta é in éineacht le Robert A. Heinlein agus Isaac Asimov. Cuid mhór de na tairngreachtaí a bhí le léamh ina chuid scéalta tháinig siad isteach fíor lena lá féin chomh fadsaolach is a bhí sé. (Grianghraf: Vicipéid an Bhéarla)

Caitheann an scéalaí súil timpeall na háite, ar na cineálacha oibre a bhíos idir lámhaibh ag foireann an stáisiúin. Ar ndóigh cé go bhfuil na himeachtaí suite sa todhchaí i bhfad amach, tá cuma na gcaogaidí ar a lán den tsuíomh: buachaillí uilig go léir iad na hábhair spásairí atá á dtraenáil ar an staisiún, agus bíonn na heolaithe i muinín peann agus páipéar lena gcuid matamaitice a dhéanamh. Ní raibh Clarke in ann forbairt na ríomhairí a thairngreacht, ach is cuma faoi sin: an cur síos a thug sé ar ghnáthaimh laethúla an staisiúin tá craiceann áirithe fírinne air i gcónaí.

Ceannródaíocht na Sóivéadach: Salyut

Má ghluaisimid as ríocht na scéalta ficseaneolaíochtúla i dtreo na staire, ní mór dúinn ar dtús na stáisiúin spáis Sóivéadacha a lua. Sna seascaidí bhí na Meiriceánaigh agus na Sóivéadaigh araon ag iarraidh spásárthach le criú daoinna a chur go dtí an Ghealach, ach sa deireadh ba iad na Poncáin a ghnóthaigh an iomaíocht seo, nuair a thuirling Neil Armstrong agus Buzz Aldrin i Muir na Sáimhe. Glactar leis inniu gurbh é bás tragóideach Sergey Korolev a chuir deireadh le hiarrachtaí an Aontais Shóivéadaigh an Ghealach a bhaint amach.

Sergey Korolev (nó Korolyov, de réir an fhuaimnithe). Fear éirimiúil a raibh cinniúint thragóideach aige, ar nós go leor eile san Aontas Sóivéadach.

Sergey Pavlovich Korolev (nó Korolyov, de réir an fhuaimnithe). Fear éirimiúil a raibh cinniúint thragóideach aige, ar nós go leor eile san Aontas Sóivéadach. Buachaill de phór na gCosacach a bhí ann a d’fhás aníos i dteach mhuintir a mháthar san Úcráin. D’iompaigh sé amach ina innealtóir mhaith, ach sa bliain 1938, le linn na bpurguithe móra, caitheadh i dtóin phríosúin é, agus chuir sé isteach na blianta fada ina chime. (Grianghraf: Vicipéid an Bhéarla)

Ba é Korolev príomhinnealtóir an spáschláir Shóivéadaigh, agus cosúil lena lán innealtóirí éirimiúla sa tír sin chaith sé tréimhse ina phríosúnach i gcampaí géibhinn Stailín. Mar sin ní raibh mórán dá shláinte fágtha aige nuair a chrom sé ar a chuid oibre arís, agus fuair sé bás sula raibh d’uain aige an cuspóir a bhaint amach. Ní raibh a chuid comharbaí in ann an spáschlár a choinneáil dírithe ar an nGealach – ba é a phearsantacht féin a choinnigh an spáschlár le chéile – agus sa deireadh d’athraigh siad an fócas ar na stáisiúin spáis, ó ba iad na Meiriceánaigh ba túisce a bhain amach an Ghealach pé scéal é.

Ba é “Salyut” (Салют) an t-ainm a bhaist na Sóivéadaigh ar a sraith de stáisiúin spáis – focal iasachta ón bhFraincis arb ionann é go bunúsach agus “salute” an Bhéarla. Cineál cúirtéis is ciall leis – cúirtéis a scaoiltear as na gunnaí móra. Le fírinne bhí Salyut féin bunaithe ar “Almaz” (Алмаз), is é sin, an Diamant – coincheap míleata spás-stáisiúin a bhí á dhréachtáil le fada, agus cuid de na staisiúin sa tsraith úd Salyut ba staisiúin mhíleata iad amach is amach.

Salyut a Seacht. Bhí an stáisiún spás seo in úsáid sna blianta ó 1982 go 1986. Sa bhliain 1991 rinne sé athiontráil san atmaisféar os cionn na hAirgintíne.

Salyut a Seacht. Bhí an stáisiún spás seo in úsáid sna blianta ó 1982 go 1986. Sa bhliain 1991 rinne sé athiontráil san atmaisféar os cionn na hAirgintíne. (Grianghraf: Vicipéid an Bhéarla)

Mar a d’iompaigh an scéal amach, tháinig na Sóivéadaigh ar an gconclúid nach raibh sé eacnamúil ná éifeachtúil úsáid a bhaint as stáisiúin spáis le criú le spiaireacht a dhéanamh ar na Stáit Aontaithe – bhí sé ní b’fhusa dul i dtuilleamaí satailítí beaga spiaireachta gan chriú. D’éirigh siad as úsáid mhíleata na stáisiún spáis, agus iad sásta dea-thoil idirnáisiúnta a mhealladh chucu leis an bpoiblíocht a thug siad don taighde eolaíoch ar bhord na staisiún.

Skylab: Saotharlann Spáis na Meiriceánach

Ar ndóigh rinne údarás spáis na Meiriceánach, NASA, iarrachtaí le spás-stáisiúin a fhorbairt chomh maith. Nuair a bhí mé féin i mo bhuachaill bheag, bhí Skylab go mór mór i mbéal an phobail – “saotharlann spéire” na Meiriceánach. Ní raibh cuma an rathúnais ar an tionscadal seo ar dtús, nó rinneadh damáiste don stáisiún nuair a scaoileadh chun bealaigh é i Mí Bhealtaine 1973: thar aon rud eile cailleadh ceann de na griansciatha. Mar sin, nuair a bhain an chéad chriú an stáisiún amach, b’éigean dóibh griansciath nua a thabhairt leo, nó bhí an dainséar ann go bhfágfadh an farasbarr teasa an áit do-úsáidte go hiomlán.

Bhí na griansciatha ag cosaint an stáisiúin ar na micridhreigeoidigh chomh maith – is é sin dreigí mionbheaga, chomh mion is go dtugtar spásdusta orthu freisin. Bíonn ardluas faoi na cáithníní dusta agus iad ag bualadh faoi dhromchla na spásbhád agus na gcultacha spáis, agus mar sin cnaítear an gléasra spáis go sciobtha faoi bhrú na micridhreigeoideach mura bhfuil díonadh maith ann. Le fírinne is cuid thábhachtach d’obair na n-innealtóirí spáis díonadh an ghléasra ar an gcreimeadh seo.

Bhain an chéad chriú amach Skylab go gairid i ndiaidh scaoileadh na “saotharlainne spéire” féin, agus d’éirigh leo bail a chur ar an stáisiún arís, ionas go raibh siad in ann tástálacha taighde a chur i gcrích. Ba drámatúil an rás a bhí á rith in aghaidh an ama acu agus iad i mbun oibre, áfach, agus bhris siad curiarrachtaí ag caitheamh tréimhsí fada taobh amuigh den stáisiún. Chaith dhá chriú eile seal ar bhord an staisiúin, ach ansin tréigeadh go hiomlán é, nó d’fhill an tríú criú ó Skylab i dtús na bliana 1974, nuair nach raibh an staisiún ach seacht mí ag fithisiú ár bpláinéid. Ligeadh dó titim anuas dá fhithis, agus d’athiontráil Skylab an t-atmaisféar i Mí Iúil 1979. Bhí NASA ag plé athúsáid an staisiúin i ré na dtointeálaithe spáis – san am sin bhí an chéad tointeálaí díreach sna fonsaí tógála – ach sa deireadh héiríodh as na pleananna seo.

Skylab, mar a chonaic an criú deireanach í agus iad ag imeacht

Skylab, saotharlann spáis na Meiriceánach, mar a chonaic an criú deireanach í agus iad ag imeacht. (Grianghraf: Vicipéid an Bhéarla)

Is dócha go raibh athiontráil Skylab ina scéal nuachta ba mhó ná misin na gcriúnna leathdhosaen bliain roimhe sin, agus bhí faitíos ar chuid mhaith daoine roimh smionagar ó Skylab. Dealraíonn sé go raibh cúiseanna ciallmhara acu leis an mbuaireamh sin, nó cé go raibh NASA ag cur san áireamh go mbuailfeadh iarsmaí an stáisiúin an fharraige in áit éigin idir Rinn an Dóchais agus cósta na hAntartaice, is in iarthar na hAstráile a fuarthas na bloghanna, agus níor thosaigh Skylab ag titim as a chéile ach deich gciliméadair os comhair dhromchla an Domhain, i bhfad níos ísle ná mar a bhí pleanáilte. Is cuimhneach liom na scéalta nuachta faoi dhaoine a fuair bás leis an eagla a bhí orthu roimh Skylab titim anuas orthu féin. Cé gur dócha nach raibh sa chuid ba mhó acu ach luaidreáin tharraing siad ina ndiaidh an-díospóireacht faoin smionagar spáis mar fhadhb dár slándáil thíos anseo.

Posted in: Nuacht